Lợi ích và bất lợi của bao bì nhựa

Môi trường ngày càng ô nhiễm bởi bao bì nhựa

Đi dạo một vòng quanh bãi biển, Clair Waluda thỉnh thoảng cúi xuống để nhặt thứ gì đó mắc kẹt giữa đá. Đó là một cái nắp chai nhựa – chỉ là một trong hàng trăm mảnh nhựa mà bà thấy trôi dạt vào bờ biển trên hòn đảo lộng gió xa xôi ở Nam Georgia.

rac-thai-bao-bi-nhua-tai-vietnam

Rác thải từ bao bì nhựa tại Việt Nam

Bà thường xuyên bắt gặp hải âu bị vướng vào mảnh nhựa. Đó chỉ là một vài ví dụ từ rác thải nhựa con người gây ra cho môi trường.

Với hơn 78 triệu tấn bao bì nhựa được sản xuất mỗi năm trên toàn thế giới trong ngành công nghiệp trị giá gần 198 tỷ đô la. Chỉ một phần rất nhỏ được tái chế trong khi đa số sẽ bị thải ra ngoài môi trường. Rác thải nhựa ngày càng bừa bãi khắp nơi trên mặt đất từ những nơi xa xôi như Nam Cực đến những vùng đại dương sâu thẳm nhất.

Những chiến dịch được tạo ra và chương trình truyền hình nhấn mạnh vấn đề rác thải nhựa đang gây ra cho đại dương khắp thế giới đã giúp công chúng ngày càng ý thức về vấn đề này hơn. Phản ứng với áp lực ngày càng gia tăng của người dân các nước, các chính phủ, nhà sản xuất và bán lẻ bắt đầu cùng nhau giải quyết tình trạng rác thải nhựa ngày càng nhiều này.

Nhiều công ty nỗ lực xử lý số lượng rác thải nhựa từ sản phẩm của họ phải thừa nhận giải pháp này sẽ làm giảm lợi nhuận. Chẳng hạn như Coca-Cola sản xuất ra 38.250 tấn bao bì nhựa ở Anh Quốc mỗi năm và ước tính cho thấy công ty này bán hơn 110 tỷ chai nhựa sử dụng một lần khắp toàn cầu.

Nhiều công ty không thích thú gì việc này cũng sẽ sớm phải giải quyết số lượng bao bì nhựa mà họ sử dụng. Hơn 60 quốc gia đang đưa ra các đạo luật nhắm vào việc giảm thiểu sử dụng bao bì nhựa và các loại chất liệu nhựa dùng một lần khác.

Trong tháng 7/2018, đảo quốc Vanuatu nhỏ xíu trên Đại Tây Dương trở thành quốc gia đầu tiên trên thế giới cấm sử dụng bao bì nhựa, ống hút và các loại hộp đựng thức ăn làm từ polystyrene – bao bì thực phẩm.

Cái giá của đổi thay

Rất nhiều siêu thị lớn, các công ty đa quốc gia như Tesco và Walmart đã hứa sẽ giảm số lượng bao bì nhựa khi bán hàng.

Cùng với Coca-Cola, nhà sản xuất thức uống Pepsi, Unilever, Nestle và công ty mỹ phẩm L’Oreal đã cùng cam kết sẽ đảm bảo bao bì họ sử dụng có thể sử dụng lại được, tái chế được hoặc tự phân hủy từ năm 2025. Nhưng bất chấp những cam kết đó, phần lớn trong ngành công nghiệp thực phẩm và đồ uống vẫn đang cố gắng tìm cách đạt được mục tiêu mà họ tự đặt ra.

Một số chuyên gia lo ngại nếu không có cách tiếp cận đúng đắn, sự vội vàng cấm bao bì nhựa trong việc mua sắm sẽ chỉ khiến hàng hóa ta mua đắt tiền hơn.

“Việc này đòi hỏi chúng ta thay đổi hoàn toàn cách thức đóng gói sản phẩm như hiện thời. Hầu hết bao bì hiện nay được sử dụng một lần rồi bị vứt bỏ. Chúng ta cần thay đổi từ đó. Việc này đòi hỏi nỗ lực từ lãnh đạo của chính phủ.”

Hơn 1/3 lượng thực phẩm được gói trong bao bì nhựa được bán ở Châu Âu hiện nay thì mỗi người trong hơn 500 triệu cư dân Châu Âu thải ra 31kg bao bì nhựa mỗi năm.

Một lý do khiến bao bì nhựa cực kỳ phổ biến là vì nó rất đa dụng với chi phí cực thấp.Hồi 50 năm trước, trước khi cuộc cách mạng về nhựa bùng nổ, hầu hết thức uống được bán với bao bì là chai thủy tinh. Ngày nay, hầu hết thức uống đóng chai đều làm từ loại nhựa cứng có tên gọi polyethylene terephthalate, hay còn gọi là PET.

Một chai nhựa đựng đồ uống 330ml có khoảng 18 gram nguyên liệu nhựa, trong khi một chai thủy tinh có thể cân nặng từ 190g đến 250g. Vận chuyển thức uống trong những container hàng nặng hơn đòi hỏi tăng 40% nhiên liệu và thải ra môi trường nhiều khí CO2 ô nhiễm hơn, khiến chi phí vận tải tăng lên gấp 5 lần trên mỗi chai.

“Trong nhiều trường hợp, nhựa thực ra tốt cho môi trường hơn các chất liệu khác,” Selke giải thích.

Một báo cáo của Hội đồng Hóa học Hoa Kỳ và công ty kiểm toán môi trường Trucost ước tính chi phí môi trường – loại chi phí mô tả giá trị mà một sản phẩm gây ra ô nhiễm bao nhiêu – sẽ có thể cao hơn gấp 5 lần nếu ngành công nghiệp thức uống thay thế chất liệu bao bì thành thủy tinh, thiếc hay nhôm thay vì sử dụng nhựa.

Vì nhiều chính phủ tìm cách phạt các công ty bằng thuế carbon và các loại thuế, chi phí này có thể sẽ đè lên vai người tiêu dùng.

“Giá thực phẩm sẽ tăng lên – không nghi ngờ gì điều đó sẽ xảy ra,” Dick Searle, giám đốc điều hành Liên hiệp Bao bì Anh Quốc, đại diện cho ngành công nghiệp này tại Anh nhận định.

Nhưng liệu điều này có nghĩa chi phí sẽ bị đẩy về phía người mua hàng không?

Iceland, một siêu thị Anh Quốc cam kết loại bỏ túi nhựa khỏi quy trình đóng gói vào năm 2023, đã chuyển từ việc sử dụng các khay nhựa đen cho thực phẩm ăn sẵn thành hộp làm bằng giấy và sẽ sử dụng các chất liệu bao bì khác như thủy tinh và cellulose làm từ gỗ.

Bao bì nhựa giúp bảo quản thực phẩm tốt hơn

Tuy nhiên, một số người cảnh báo rằng việc loại bỏ bao bì nhựa sau gần 70 năm sử dụng để đóng gói thực phẩm bằng loại nguyên liệu khác có thể gây ra những hậu quả đắt giá và không lường trước.

Chẳng hạn, túi bao bì nhựa đựng dưa leo thoạt nhìn có vẻ là một miếng rác thải nhựa nhưng thực ra lại là công cụ tinh tế để tăng vòng đời thực phẩm của bạn. Các nghiên cứu đã chứng minh rằng các túi nhựa đã giúp nâng thời gian sử dụng thực phẩm từ vài ngày lên đến nhiều tuần. Nếu những quả dưa leo đó không được bọc kín thì chúng sẽ chín trong hai ngày và thêm vài ngaỳ nữa là sẽ bị phân huỷ.

Thịt bò được đựng trong khay nhựa PS polystyrene với màng bọc thực phẩm bằng nhựa có thể giữ được từ ba đến bảy ngày. Tuy nhiên, nếu được đóng gói chân không trong nhiều lớp bao bì nhựa, nó có thể giữ được tới 45 ngày mà không bị hỏng. Công ty kiểm toán môi trường Trucost ước tính thịt thăn bò đóng gói chân không có thể cắt giảm lãng phí thực phẩm đến một nửa so với các loại nhựa truyền thống.

Hầu hết thực phẩm ta mua từ siêu thị được gói chặt trong màng bọc thực phẩm kín và khay nhựa định hình bảo vệ. Cách này khiến thịt tươi sống được giữ trong môi trường không có oxy, giúp chống ôi thiu. Các loại trái cây đắt tiền và rau cũng tránh khỏi bị trầy xước làm giảm giá trị, nghĩa là chúng sẽ dễ bán hơn. Đóng gói nho thành từng hộp nhựa riêng được cho là cắt giảm lãng phí thực phẩm đến 75%.

Màng bọc thực phẩm bằng nhựa có thể giữ trái cây và rau quả trong không gian tách biệt riêng – trong ngành công nghiệp gọi là phương pháp thay đổi khí quyển trong bao bì – có thể giúp trái cây không chín quá nhanh.

Khi được giữ trong bao bì thay đổi khí quyển, ớt ngọt có thể giữ được từ bốn ngày đến 20 ngày, theo Hiệp hội Bao bì. Tăng thời hạn sử dụng của thực phẩm có thể giúp giảm thiểu chi phí do lãng phí thực phẩm ở siêu thị gây ra. Tăng thời hạn sản xuất chỉ một ngày có thể giúp người mua hàng ở Anh Quốc tiết kiệm đến 500 triệu bảng Anh (tương đương 661 triệu đô la Mỹ), theo tổ chức từ thiện chống lãng phí tên Wrap cho biết.

Chi phí do lãng phí thực phẩm gây ra trên toàn cầu ước tính gần một triệu tỷ đô la Mỹ mỗi năm, phần lớn do các công ty sản xuất và hãng bán lẻ chịu.

Dù một số người tin rằng bao bì sử dụng một lần thực ra dẫn đến tình trạng lượng thực phẩm mà ta vứt tăng lên vì văn hóa vứt bỏ đồ ăn được khuyến khích, thì rất nhiều người trong ngành công nghiệp nhựa lập luận rằng khi không sử dụng bao bì nhựa, chi phí do lãng phí thực phẩm sẽ tăng lên.

Lựa chọn khó khăn trong việc loại bỏ bao bì nhựa hay không?

Ở góc độ này, có vẻ như cấm hẳn nhựa không đúng đắn lắm, mà là hãy làm nhựa tốt hơn.

“Ngày càng có nhiều công ty đưa ra sáng kiến tái sử dụng nhựa với các loại phụ gia khiến chúng phân hủy hoặc làm nhựa có khả năng tự phân hủy sinh học.”

Ngành công nghiệp nhựa sinh học đang phát triển, sử dụng tinh bột hoặc protein từ cây trồng như mía đường để sản sinh ra các nguyên liệu hydrocarbon cơ bản cần thiết cho sản xuất nhựa. Một số loại nhựa sinh học không phân hủy chút nào cả, nhưng một số loại khác – như polylactic acid (PLA) – có thể tan rã theo thời gian và một số khác có thể phân hủy, nghĩa là chúng có thể phân hủy hoàn toàn chứ không đơn thuần là rã thành những hạt “nhựa vi mô” nhỏ hơn.

Một công ty đã chuyển sang sử dụng nhựa sinh học là công ty sản xuất sản phẩm dưỡng da của Anh tên Bulldog. Công ty này đã thay đổi các tuýp chứa sản phẩm bằng nhựa truyền thống thành bao bì bằng polyethylene làm từ mía đường.

Một công ty dẫn đầu khác trong nhựa sinh học là Coca-Cola, hai năm trước vừa đưa vào sản xuất PlantBottle, một loại nhựa PET làm từ cây mía Brazil. Công ty này cũng sản xuất chai từ thực vật với giá cao cấp hơn, dù vậy công ty không chia sẻ với BBC Capital giá sản xuất loại chai này.

Tuy nhiên, khi nhìn vào một số ví dụ, rõ ràng ta có thể thấy nhựa sinh học đắt đỏ hơn tới đâu.

Chẳng hạn một hộp bánh burger làm từ cây mía đắt gần gấp đôi so với hộp làm từ nhựa polystyrene. Một cái nĩa ăn cho thực phẩm mang đi có thể tự phân hủy sinh học làm từ tinh bột thực vật đắt gấp 3,5 lần cái nĩa nhựa trắng cơ bản thông thường.

Cả Bulldog lẫn Coca-Cola đều không sử dụng loại nhựa sinh học có thể tự phân hủy hay tự tan rã, thay vì vậy họ khuyến khích khách hàng tái sử dụng nhựa sinh học của họ. Và trong thực tế, nhựa phân hủy sinh học gặp phải một số sự chống đối không cho sử dụng rộng rãi.

“Nhựa sinh học như PLA là sự ô nhiễm cực lớn với ngành tái chế truyền thống,” Dick Searle nói.

Đáng ngạc nhiên là do giá dầu tăng nên nhựa tái chế lại rẻ hơn nhựa mới làm từ dầu mỏ. Một tấn nhựa PET mới sản xuất có giá khoảng 1.000 bảng Anh trong khi nhựa PET tái chế chỉ có giá 158 bảng Anh một tấn.

Tuy nhiên, khi nhựa PET bị pha với nhựa PLA thì chai làm ra sẽ yếu hơn và không sử dụng được, nghĩa là toàn bộ khối nhựa phải bị vứt bỏ. Khi các nhà sản xuất cố gắng giảm thiểu nhựa bằng cách sử dụng các loại nhựa tự phân hủy sinh học tốt hơn cho môi trường, thì nguy cơ bị trộn lẫn nhựa truyền thống càng tăng lên, có thể đẩy giá vật liệu tái chế tăng lên.

“Sử dụng sản phẩm công nghệ mới trong hệ thống đã quen với các loại chất thải truyền thống là điều cực kỳ khó khăn về mặt kinh tế,” Whittington cho biết.

Vấn đề là phải tìm ra phương thức mới để xác định, phân loại và xử lý các vật liệu nhựa khi chúng bị thải ra môi trường để đảm bảo các loại vật liệu phân hủy sinh học được tách riêng không lẫn với các loại có thể tái chế.

Nhưng Anthony Ryan nhận thấy nhiều vấn đề khác khi các loại bao bì phân hủy sinh học tăng lên.

“Nó chỉ chữa được triệu chứng, chứ không trị được căn bệnh,” ông nói. “Nếu căn bệnh là xã hội luôn vứt đi mọi thứ, thì bao bì tự phân hủy sinh học chỉ khuyến khích mọi người vứt bỏ thêm nhiều thứ hơn.”

Thay vào đó, ông đề nghị một giải pháp khác: đó là sử dụng nhựa nhiều hơn.

“Trong bao bì thịt hay trái cây mềm hiện đại, bạn có thể thấy có nhiều lớp mỏng để giữ chắc hơn, để cản các loại khí thấm qua và để dính vào bề mặt,” ông giải thích. “Bạn có thể có tất cả các đặc tính trên từ một lớp nhựa polyethylene dày hơn. Sau đó bạn có thể giảm số lượng chất liệu này xuống, và điều này cũng giúp việc tách và tái sử dụng chất liệu này dễ dàng hơn.”

Ông tin rằng nếu ta làm nhựa bền hơn có thể giúp giải quyết vấn đề rác thải hiện tại đang gây ô nhiễm hành tinh. Thay vì vứt bỏ nhựa, ông đề xuất ta có thể tái sử dụng các loại bao bì mà hiện nay ta đang vứt bỏ.

Mô hình thu nhặt và tái sử dụng – với chai nhựa được thu lại với một khoản tiền ký gửi và sau đó chai được sử dụng lại – giờ đã có ở Phần Lan, Đức, Đan Mạch và nhiều nơi ở Úc.

Tuy nhiên, theo phúc trình của Ủy hội Châu u, các mô hình tái chế và tái sử dụng trên có thể vận hành với chi phí cao gấp 5 lần so với sử dụng bao bì một lần và vứt đi. Nhưng Diễn đàn Kinh tế Thế giới nhận thấy phương pháp tái sử dụng kiểu mới thực ra có thể giảm chi phí bao bì xuống ít nhất 8 tỷ đô la Mỹ mỗi năm, phần chi phí này có thể tác động đến người tiêu dùng.

Ngày càng nhiều quốc gia tìm cách ra đạo luật mới với các loại thuế mới áp lên túi nhựa và cấm một số loại bao bì sử dụng một lần, lựa chọn tái sử dụng và dùng lại chai có thể hấp dẫn hơn.

Với Claire Waluda, cái giá của thay đổi là xứng đáng.

“Chúng tôi đang chứng kiến những con hải âu tìm kiếm thức ăn và cho con chúng ăn nhựa,” bà nói. “Bất cứ gì có thể giảm lượng rác thải nhựa vào môi trường đều là một bước đi đúng hướng.”

Nguồn: Sẽ ra sao nếu chúng ta bỏ dùng bao bì nhựa trên BBC News